Co do pierwszego zdjęcia - jest to chór farny św. Grzegorza z orkiestrą.
A teraz do meritum: O organach w tczewskiej Farze.
Od wczesnych lat kościół nasz znajdował się pod patronatem krzyżaków i pewne jest, że to oni sprawili we Farze pierwsze organy. Jak podaje E. Rozenkranz w "Dziejach Tczewa", w XV w. w tczewskiej szkole parafialnej nauczał organista (który bez organów byłby nazwany jedynie nauczycielem).
Ów instrument niewątpliwie znajdował się na emporze nad zakrystią, po lewej stronie prezbiterium - takie usytuowanie jest właściwe dla liturgii tamtych czasów, kiedy to mianem chóru określano śpiewających chorał gregoriański duchownych. Potwierdza to także analogia do innych kościołów państwa krzyżackiego, gdzie empora - niegdyś organowa - znajdowała się przy ołtarzu (Steblewo, Ostaszewo, Boręty, a B. Schmidt podaje także Miłoradz i Montowy; żadne jednak z powyższych nie zachowały się w pierwotnej formie do dziś).
Ks. Kupczyński w opisie Fary wspominał, że podczas przebudowy przeprowadzonej za prob. Mettenmeyera, tj. w latach 60. XIX w., gdy obniżono dach nawy, zlikwidowano ów "chórek" nad zakrystią, a razem z nim "organy - pozytywkę". Można tu stwierdzić, że słowo "pozytywka" oznacza pozytyw w ujęciu organologicznym, czyli małe jednomanuałowe (jednoklawiaturowe) organy bez pedału, liczące kilka głosów. Nie uważam, by instrument ten mógł wygrywać samodzielnie jakieś melodie, a więc być "pozytywką" lub fachowo - organolą. Mógł natomiast pochodzić z doby średniowiecza (por. z organami kościoła śś. Janów w Toruniu).
Rozmiary pozytywu nie przystawałyby jednak do rangi naszej świątyni. Wiele mniejszych kościołów w XVI - XVII wieku miało już organy z pedałem i drugim manuałem. Stąd moja hipoteza, że nad wejściem głównym do kościoła istniała od tamtych czasów empora z drugimi, większymi organami.
Natomiast bliżej współczesności: Obecna empora pochodzi z czasów przebudowy w latach 60. XIX wieku. Organy natomiast są najpóźniej z lat 70. tegoż stulecia. Na podstawie wyglądu zewnętrznego szafy organowej oraz relacji świadka odnośnie ich obsługi wydaje mi się, że ich autorem był August Terletzki, organmistrz z Elbląga. Były to organy o trakturze mechanicznej, dwóch manuałach oraz klawiaturze pedałowej. W broszurze prob. Kupczyńskiego wspomina się o potrzebie ich remontu, lecz nie wiem, czy go dokonano. Instrument ten służył akompaniowaniu przy nabożeństwach aż do roku 1950, kiedy to (zapewne przez jego kiepski stan) podjęto decyzję o gruntownej przebudowie i zmianie traktury na pneumatyczną. Postanowiono odwrócić kontuar tak, aby grający widział bezpośrednio ołtarz, a nie przy pomocy lustra. Podjął się tego organmistrz Józef Sobiechowski z Bydgoszczy. Zestawienie głosów jawi się następująco:
| I. Manuał
Bordun 16'
Tromba 8'
Pryncypał 8'
Koncertflet 8'
Gamba 8'
Oktava 4'
Qwinta 2 rzęd.
Fl. leśny 2'
Sesquialtera 2 rzęd.
Mixtura 3 - 4 rzęd.
Flet 4' | II. Manuał
Pr. Skrz. 8'
Portunal 8'
Aeolina 8'
Łag. Kryty 8'
Gęśliczka 4'
Super Okt 2' |
| Pedał
Puzon 16'
Prync.Bas 16'
Subbas 16'
Oktavbas 8'
Violon-Cello 8'
Coral 4'
(Violon 8') | Kopulacje
II-I
II-I Super
II-I Sub
I-I Super
II-II Super
I-P
II-P |
Piano, Mezzoforte, Forte, Tutti, Zmacniacz reg., Expresja II, Tremolo
W roku 1982, po pożarze wieży, organy zamilkły i pojawiła się konieczność zbudowania nowego instrumentu. Po starym pozostawiono stół gry z boku (to nie są niestety dodatkowe organy pomocnicze). W 1986 zbudowano więc nowe organy, znów mechanicznej traktury. Zajęła się tym firma Józefa Mollina z Odr. Dyspozycja głosów:
| Manuał I.
Bourdon 16'
Pryncypał 8'
Rurflet 8'
Gamba 8'
Oktawa 4'
Blokflet 4'
Quinta 2 2/3'
Superoktawa 2'
Mixtura 5-6x
Trompet 8' | Manuał II.
Gemshorn 8'
Gedackt 8'
Salicet wibr. 8'
Prestant 4'
Flet poprz. 4'
Szpicflet 2'
Quinta 1 1/3'
Sesquialtera 2x
Szarf 4-5x
Dulcjan 16'
Obój 8' |
| Subkontra 32'
Pryncypałbas 16'
Subbas 16'
Oktawbas 8'
Fletbas 8'
Chorałbas 4'
Mixtura 4x
Puzon 16'
Trompet 8' | I-II
I-P
II-P |
Żaluzja, Tremolo I, Tremolo II
Najlepsze życzenia z okazji urodzin tego forum składam wszystkim czytelnikom i autorom, dziękując za zainteresowanie historią grodu Sambora
