Tartaki

[Wałasz]

- Budowa linarium nad Wisłą wstrzymana. Co się stało? - Tcz.pl:
- Konserwator zabytków wstrzymał budowę linarium - Tv Tetka Tczew HD:
Teren, na którym dokonano wykopu, to dawniej były tzw. Podlitzküchengarten (kuchenne ogrody podlickie miasta Tczew). Jeszcze na początku lat 80. XIX w. obszar ten był podzielony na działki, należące do różnych mieszczan tczewskich. Odkryte fundamenty znajdują się w osi nieistniejącego budynku Zamkowa 17, +/- pośrodku której przebiega obecnie odnowa ulicy Żeglarskiej. Ponieważ układ parcel na pocz. XX w. uległ tam zmianie, wydaje się, że leżą one we wschodniej części działki nr 22, należącej kiedyś do rodziny Stobbe (księga gruntowa nr B135) albo - co bardziej prawdopodobne - sięgają już większej parceli nr 17 tuż nad brzegiem Wisły, która stanowiła własność Philippa Lebensteina (księga gruntowa C87). Poniżej fragment arkusza katastralnego dla obrębu nr 14 karta 1 (zasoby Wydziału Geodezji i Gospodarki Nieruchomościami Starostwa Powiatowego w Tczewie):

Wówczas nie było tam zaznaczonych żadnych zabudowań, tak samo na późniejszych planach z 1898, 1904 i 1910 r. Dopiero na planach z 1931 i 1939 r. można dostrzec tam trzy niewielkie budowle, co mogłoby sugerować, iż powstały w 2. lub 3. dekadzie XX w. Jeżeli faktycznie nie są to relikty z czasów średniowiecznych lub wczesnonowożytnych, to prawdopodobnie chodzi o poniższy budynek gospodarczy usytuowany po skosie. Posłużyłem się mapą z 1931 r. nałożoną na współczesną mapę geodezyjną w systemie SIP miasta Tczew:

Tych obiektów nie znajdziemy jeszcze ani na tej, ani innej pocztówce, przedstawiającej ulicę Zamkową, gdyż wykonane fotografie pochodzą z 1 dekady XX w. Wcześniej w tym miejscu znajdowały się zwykłe składowiska, co widać na fragmencie obu pocztówek z zasobów Skarbnicy Tczewskiej. Poniżej fragment jednej z nich:

Na bazie dokumentów, którymi mam teraz pod ręką, nie mogę ustalić, czyją własnością były przed 1945 r. parcele Stobbe i Loebensteina. Wydaje się jednak, sądząc po bliskości placu, że - przynajmniej na pocz. XX w. - należały one do tartaku Lippfelda (później Nosowicza), a nie Brandta czy braci Wilke.
= = =
Tak przy okazji, tytułem ciekawostki, warto jeszcze zwrócić uwagę, iż główny budynek tartaku parowego Lippfelda jest widoczny na planie z 1904 r., ale w 1931 i 1939 r. już go nie ma (obok, na północ, jest port). Jeszcze w 1909 r. Gustav Wilke złożył projekt budowy domów wielorodzinnych Zamkowa 19A i 19B. Być może ich wzniesieniu towarzyszyła rozbiórka tartaku parowego z kominem, znajdującego się za nimi. Lippfeld zaś po odsprzedaży dużej działki pozostawił sobie tylko drugi duży obiekt tartaczny (Dampfschneidermühle), zlokalizowany blisko parkingów bulwaru przy ob. Jana z Kolna.

[Wałasz]

Wydaje się jednak, sądząc po bliskości placu, że - przynajmniej na pocz. XX w. - należały one do tartaku Lippfelda (później Nosowicza), a nie Brandta czy braci Wilke.
= = =
Tak przy okazji, tytułem ciekawostki, warto jeszcze zwrócić uwagę, iż główny budynek tartaku parowego Lippfelda jest widoczny na planie z 1904 r., ale w 1931 i 1939 r. już go nie ma (obok, na północ, jest port). Jeszcze w 1909 r. Gustav Wilke złożył projekt budowy domów wielorodzinnych Zamkowa 19A i 19B. Być może ich wzniesieniu towarzyszyła rozbiórka tartaku parowego z kominem, znajdującego się za nimi. Lippfeld zaś po odsprzedaży dużej działki pozostawił sobie tylko drugi duży obiekt tartaczny (Dampfschneidermühle), zlokalizowany blisko parkingów bulwaru przy ob. Jana z Kolna.

Muszę skorygować i doprecyzować mój wczorajszy post wieczorny, bo nie zajrzałem do wcześniejszego sprzed kilku lat, gdzie sam częściowo to wyjaśniałem.
Zlikwidowane zabudowania tartaczne za ob. Zamkową 19A i 19B należały do Albina Brandta, a wcześniej do Heinricha Richardiego (obaj wolnomularze zresztą), a nie do Lippfelda. Tartak ten zajmował posesje od Zamkowej 16 do ob. 19A/B. Sprawa wymagałaby głębszego zbadania ksiąg gruntowych działek, ale prawdopodobnie to właśnie Brandt (a po nim Wilke) byli później właścicielami parceli, na której zrobiono wykopy pod linarium. Na to wskazywałaby własność innych nieruchomości należących przedtem do Ph. Lebensteina (D119 i D126).
= = =
Dla uporządkowania jeszcze informacji o pozostałych tartakach:
- Tartak parowy na terenie ruin pozamkowych był w latach 70. XIX w. własnością Carla Stobbego z Czyżykowa, a w jakiś czas po jego śmierci od wdowy Elisabeth odkupił go Walter Preuss (syn Alexandra i ojciec Waltera jr. z Polnej 4). Następnie został sprzedany Georgowi Wilke, którego potomkowie kontynuowali działalność aż do 1945 r. On też nabył od Albina Brandta jego leżący w sąsiedztwie tartak i połączył ze swoim, likwidując część wspomnianych obiektów.
- Przy ul. Jana z Kolna na pocz. lat 80. XIX w. jeszcze nie było tartaku parowego tylko skład drewna. Właścicielem dużej parceli (nr hip. D178), obejmującej ob. parking i część bulwaru był żydowski handlarz drzewem - Marcus Lippfeld (zm. 1888). Za czasów jego syna, Isaaca, "Dampfschneidermühle" już tam funkcjonował.
- Parcelę zajmowaną przez szeregowe budynki wielorodzinne na Zamkowej 20 (róg skrzyżowania z Żeglarską) odkupiło na pocz. XX w. miasto Tczew i powstała tam potem "Kuchnia Ubogich", co widać m.in. na planie z 1931 r.

[Wałasz]

Be-Good miał dobrego nosa, podpowiadając mi wątek z odniesieniem do "śruby Archimedesa".
- Ulica Zamkowa: viewtopic.php?p=61557#p61557
- Nadbrzeże Wiślane: viewtopic.php?p=54663#p54663
To chyba jest najbardziej właściwy trop, jeśli chodzi o odnalezione relikty. Wszystko wskazywałoby na to, iż mamy do czynienia nie z tartakami, ale infrastrukturą Portu Rzecznego w Tczewie, którą rozbudowano w latach 1926-1927. Powstała wówczas linia do transportu węgla, której częścią prawdopodobnie były widoczne na mapie obiekty.

Na fotografii wyraźne ujęcie budynków ulicy Zamkowej, w tym nieistniejącej kamienicy nr 17, po terenie której biegnie odnoga ulicy Żeglarskiej. Polecam przejrzeć cały "Świat w Obrazach" z 10 kwietnia 1927 r., który jest dostępny w bibliotece cyfrowej Uniwersytetu Warszawskiego. Tam jest więcej różnych ujęć w dobrej rozdzielczości i można ściągnąć całość w pliku PDF.